دانستنی های جالب و عجیب تهران

از آیین‌های فراموش‌شده و بازی‌های عجیب گرفته تا رسم‌های خانوادگی و سنت‌های نوروزی، تهران رازهای فرهنگی شگفت‌انگیزی دارد که کمتر کسی آن‌ها را می‌شناسد.

تهران، به‌عنوان پایتخت ایران، نه‌فقط مرکز سیاست و اقتصاد کشور، بلکه گنجینه‌ای ارزشمند از فرهنگ و سنت‌های ریشه‌دار است. در دل این کلان‌شهر پرهیاهو، آداب و رسوم دیرینه‌ای وجود دارد که با گذر نسل‌ها، همچنان در زندگی مردم جاری است. از مراسم سنتی گرفته تا آیین‌های خانوادگی، بسیاری از این رسوم، هویت فرهنگی پایتخت‌نشینان را شکل داده‌اند. آشنایی با قوانین جالب و عجیب تهران  و رسم و رسوم‌های این شهر، این امکان‌ را می‌دهد که مردم با یکدیگر تعامل بهتری داشته باشند.

پیشنهاد می‌کنیم برای کسب اطلاعات بیشتر درباره نکات کاربردی سفر به تهران مطلب راهنمای سفر به تهران را بخوانید.

در ادامه با برخی از این دانستنی های جالب و عجیب تهران آشنا می‌شویم.

فهرست مطالب

• ۱. چهارشنبه سوری
• ۲. حاجی فیروز
• ۳. نوروز
• ۳. پنجک
• ۴. سیزده به در
• ۵. مراسم نام‌گذاری نوزاد
• ۶. تیرماه سیزده
• شب یلدا
• ۷. آش دندونی
• ۸. نذری‌ها
• ۹. تعزیه محرم
• ۱۰. مکتب‌خانه
• ۱۱. بازی سنتی کمربند بازی
• ۱۲. بازی‌های سنتی تهران
• ۱۳. پوشاک زنان
• ۱۴. پوشاک مردان
• ۱۵. زبان و گویش
• ۱۶. موسیقی در تهران
• ۱۷. روحوضی
• ۱۸. سمنوپزان

۱. چهارشنبه سوری

در آخرین سه‌شنبه شب سال، مردم با روشن کردن آتش و پریدن از روی آن، به استقبال نوروز می‌روند. معمولا هنگام پریدن، جمله‌ زردی من از تو، سرخی تو از من را می‌گویند. در این شب غذایی مثل آش رشته را می‌خورند که به کته را معروف است.

سفر خود به تهران را با خدمات زیر تکمیل کنید:

• رزرو هتل تهران
• تور تهران
• بلیط هواپیما تهران

۲. حاجی فیروز

حاجی فیروز یکی از اصلی‌ترین نماد‌های عید نوروز در تهران است. مردی که لباس‌های رنگی پوشیده و صورت خود را با دوده یا زغال سیاه کرده است. حاجی فیروز با خواندن شعرهای شاد، مردم را برای رسیدن بهار آماده می‌کند.

۳. نوروز

با آغاز بهار، مردم لباس نو می‌پوشند و برای دید و بازدید به خانه اقوام و دوستان می‌روند. در گذشته، رسم بر این بود که بزرگ‌ترها به کوچک‌ترها عیدی یا تخم‌مرغ رنگی می‌دادند. شیرینی‌ها و تنقلاتی مثل نقل، مویز و کشمش نیز برای پذیرایی استفاده می‌شد. در روستاها، دید و بازدید معمولاً از خانه بزرگان یا کدخدا شروع می‌شد.

۴. پنجک

پنج روز پایانی سال، که هوا معمولا سردتر است و احتمال یخ زدن محصولات وجود دارد، با نام‌هایی مثل پنجک یا خمسه مسترقه شناخته می‌شود. مردم برای دور کردن سرمای شدید، به کوه و طبیعت می‌رفتند و با برپایی جشن، امیدوار بودند هوا بهتر شود.

۵. سیزده به در

روز سیزدهم فروردین، خانواده‌ها به طبیعت می‌روند و سبزه‌هایی را که برای سفره هفت‌سین آماده کرده بودند، در آب روان رها می‌کنند. غذای معمول این روز، کوکو سبزی است و بازی‌ها و شعرخوانی‌های دسته‌جمعی فضای شادی به همراه دارد.

۶. مراسم نام‌گذاری نوزاد

شش روز بعد از تولد کودک، خانواده‌ها مهمانی برگزار می‌کنند. پیش از شام، نوزاد را در آغوش فرد مسن‌تر یا بزرگ خاندان می‌گذارند تا او چند نام روی کاغذ بنویسد و در میان صفحات قرآن بگذارد. بعد از گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد، یکی از کاغذها را بیرون می‌آورند و نام انتخاب‌شده را اعلام و بقیه هم با فرستادن صلوات تایید می‌کنند.

۷. تیرماه سیزده

شب سیزدهم تیرماه، در بعضی مناطق مثل آهار، خانواده‌ها دور هم جمع می‌شوند، داستان می‌گویند، فال حافظ می‌گیرند و نوجوان‌ها با انداختن دستمال از روی پشت‌بام به حیاط خانه‌ها، هدیه‌هایی مثل نخودچی، کشمش یا سکه از صاحب‌خانه‌ها دریافت می‌کنند. در دماوند و فیروزکوه هم مراسمی به نام لال‌بازی برگزار می‌شود.

۸. شب یلدا

شب یلدا بلندترین شب سال و زمانی برای دور هم نشستن اعضای خانواده است. مردم با خوردن هندوانه، انار و آجیل و گرفتن فال حافظ، این شب را جشن می‌گیرند.

۹. آش دندونی

وقتی کودک شروع به دندان درآوردن می‌کند، خانواده آشی مخصوص برایش درست می‌کنند تا این مرحله از رشد، راحت‌تر سپری شود.

۱۰. نذری‌ها

در تهران، نذرهایی مثل سفره حضرت رقیه رایج بود که معمولا در روزهای خاصی در مساجد و امامزاده‌ها برگزار می‌شد. آجیل مشکل‌گشا یکی دیگر از نذری‌های معروف است که ترکیبی از مغزها و میوه‌های خشک است و برای حل مشکلات نذر می‌شود. مراسم مولودی‌خوانی هم یکی از برنامه‌های محبوب بین زنان در مناسبت‌های مذهبی بوده است.

۱۱. تعزیه محرم

در ایام محرم، یکی از اصلی‌ترین شیوه‌های عزاداری در تهران، اجرای تعزیه بود. در گذشته این اجراها ساده بودند و بیشتر به بازگو کردن ماجراهای کربلا اختصاص داشت؛ اما در دوره ناصرالدین شاه با ساخت تکیه دولت، تعزیه‌ها باشکوه‌تر برگزار می‌شدند.

۱۲. مکتب‌خانه

در گذشته، آموزش بچه‌ها در مکتب‌خانه‌ها انجام می‌شد. مکتب‌دار ابتدا خواندن و هجی کردن را یاد می‌داد. شاگردان بعد از مدتی باید هدیه‌ای مثل کله‌قند برای او می‌آوردند. چوب و فلک هم ابزار تنبیه معمول بودند. مکتب‌دار از بین شاگردان یکی را به عنوان خلیفه یا مبصر انتخاب می‌کرد تا مسئولیت‌هایی مثل نظافت و جمع‌آوری عیدی برای او را برعهده بگیرد.

۱۳. بازی سنتی کمربند بازی

در کمربند بازی، دایره‌ای روی زمین کشیده می‌شود و دو گروه پنج‌نفره درون و بیرون آن قرار می‌گیرند. کمربندها داخل دایره گذاشته می‌شود و افراد بیرونی تلاش می‌کنند یکی از آن‌ها را بردارند. اگر موفق نشوند و به داخل کشیده شوند، کتک می‌خورند. این بازی تا زمانی ادامه پیدا می‌کند که تمام افراد یک گروه ببازند.

۱۴. بازی‌های سنتی تهران

علاوه بر کمربندبازی، بازی‌های دیگری در گذشته بین کودکان رواج داشت. از معروف‌ترین این بازی‌ها می‌توان به جم جمک برگ خزون، بارون میاد جر جر، یه قل دو قل و دوز قلعه اشاره کرد.

۱۵. پوشاک زنان

در دوره قاجار، بانوان پوششی شبیه دوره زندیه داشتند. روبنده‌ای بلند از پارچه سفید که تا زانو می‌رسید و جلوی چشم‌ها را با تور نازکی می‌پوشاندند. کفش‌هایی با نوک‌های برگشته همچنان مورد استفاده بود و تعداد خطوط روی کفش، نشان‌دهنده سایز آن به حساب می‌آمد؛ مثلا کفشی با سه خط کوچک‌تر و با هفت خط، بزرگ‌ترین سایز محسوب می‌شد.

لباس بالاتنه اغلب از پارچه ململ سفید تهیه می‌شد. دامن‌هایی به نام شلیته با چین‌های زیاد دوخته می‌شد و در کنار آن نوعی دامن‌ شلواری به اسم تنبان نیز وجود داشت که از پشت بسته می‌شد. برای پوشش سر، تورهایی را به‌صورت مربع می‌بریدند، آن را تا زده و به شکل مثلث درآورده، طوری روی سر قرار می‌دادند که نوک تیز در پشت و دو گوشه دیگر روی سینه قرار می‌گرفت.

۱۶. پوشاک مردان

در میان مردان، کلاه‌هایی با فرم و سبک‌های گوناگون استفاده می‌شد. کلاه‌های نمدی، نیمچه بختیاری، پوستی، مقوایی و انواع دیگری چون کلاه بختیاری که در بخش بالایی پهن و به‌سمت پایین باریک می‌شد، از نمونه‌های رایج بودند. برخی از این سرپوش‌ها شباهت‌هایی به کلاه‌های تخم‌مرغی داشتند و بعضی دیگر همچون کلاه‌های پهلوی طراحی خاصی داشتند. اغلب با شال یا دستار نیز ترکیب می‌شدند. لباس‌های مردانه شامل پیراهن و شلوار، لباس‌های رسمی‌تر مانند سرداری و نوعی ژاکت سنتی به نام پستک بود.

۱۷. زبان و گویش

 زبان رایج در تهران فارسی است، اما در مناطق مختلف، گویش‌ها و زبان‌های محلی متنوعی نیز دیده می‌شود که به دلیل مهاجرت‌ها در طول سال‌ها، به این تنوع افزوده شده است.

در تهران قدیم، زبان رایج شباهت زیادی به گویش روستاهای اطراف شمیران داشت. با گسترش شهرنشینی و مهاجرت، این لهجه جای خود را به گویشی ترکیبی داد. محله‌هایی چون چال‌میدان واژگان خاصی در مکالمات خود داشتند که بخش مهمی از فرهنگ عامیانه را شکل داده‌اند.

گویش مردم دماوند اصالتی کهن دارد و به دو دسته کلی  لهجه‌های تاتی و سایر گویش‌های محلی تقسیم می‌شود. در قصران (شمیران)، گویشی نزدیک به زبان رازیِ پهلوی دیده می‌شود، اما لهجه مازندرانی در نواحی چون میگون، شمشک و لالون غالب است. در رباط کریم، مردم مناطق مختلف با زبان‌هایی چون ترکی شاهسونی، فارسی و تاتی گفتگو می‌کنند و این تنوع زبانی چهره‌ای چندفرهنگی به منطقه داده است.

۱۸. موسیقی در تهران

از گذشته‌های دور موسیقی در میان مردم رواج داشت، اما شکل‌گیری جدی و نظام‌مند آن را می‌توان به عصر قاجار نسبت داد، زمانی که سبک‌ها و آموزش‌های رسمی در حوزه موسیقی و آواز پا گرفتند. چهره‌های شاخصی چون میرزا حسین‌قلی، علی‌اکبر فراهانی، حبیب سماعی میرزا عبدالله از جمله افرادی بودند که تاثیر بزرگی بر موسیقی ایران گذاشتند.

با ورود شخصیت‌هایی مانند کلنل علینقی وزیری و هنرمندانی چون ابوالحسن صبا و  روح‌الله خالقی، جریان تازه‌ای در موسیقی به راه افتاد که نشانه‌هایی از نوسازی و نگاه نو به هنر موسیقی را با خود داشت. از این زمان به بعد، موسیقی سنتی و موسیقی نوگرا هر یک مسیر مستقل خود را دنبال کردند.

در روزگار کنونی، تهران مرکز اصلی تولید و عرضه موسیقی در کشور محسوب می‌شود. تالارهایی مانند سالن برج میلاد، تالار رودکی و تالار وحدت از مهم‌ترین محل‌های اجرای کنسرت و برنامه‌های موسیقایی هستند. ارکستر فیلارمونیک تهران نیز پس از ارکستر فیلارمونیک ایران، در جایگاه دوم کشور قرار دارد و از اعتبار خاصی در میان هنرمندان و علاقه‌مندان برخوردار است.

۱۹. روحوضی

نمایش‌های سنتی‌ای که در گذشته در خانه‌ها اجرا می‌شدند، بخشی از خاطره جمعی تهرانی‌ها را شکل می‌دهند. یکی از این اجراهای نمایشی، روحوضی یا همان سیاه‌بازی بود که با ویژگی‌های طنزآمیز و شادی‌آور، جایگاه ویژه‌ای در دل مردم داشت.

اجرای نمایش روحوضی معمولا روی صفحه‌ای بزرگ که بر سطح حوض خانه قرار می‌گرفت، انجام می‌شد. بازیگران با لباس‌های خاص، آواز، شوخی و حرکات نمایشی، فضای دلنشینی می‌آفریدند و مخاطبان را به خنده و وجد می‌آوردند. با گذشت زمان، این هنر مردمی کم‌رنگ شد و حالا بیشتر در خاطرات و روایت‌های قدیمی دیده می‌شود.

۲۰. سمنو پزان

یکی از رسم‌های کهن و معنوی در تهران، برگزاری مراسم سمنوپزان است که پیوندی دیرین با حضرت فاطمه زهرا (س) دارد و امروزه به‌عنوان یکی از میراث‌های معنوی ایرانی به ثبت رسیده است.

در این سنت زیبا، گندم از روزهای پایانی زمستان در آب خیسانده می‌شود تا با رسیدن بهار، آماده‌ی تهیه سمنو شود. این خوراک شیرین، نمادی از زایش و برکت زمین و نشانه‌ای از فراوانی نعمت در سال جدید است.

در شب سمنوپزی، خانواده‌ها تا طلوع بیدار می‌مانند، سمنو را هم می‌زنند و در پایان با نیت خالص دو رکعت نماز می‌خوانند و از خداوند خواسته‌های دلشان را طلب می‌کنند.